عالم گران قدر و فقیه فرزانه ، ابویعلی حمزه بن عبدالعزیز دیلمی، مشهور به سلّار دیلمی از دانشمندان و فقیهان نامدار و برجسته قرن پنجم قمری است که هر چند دربسیاری از دانشهای رایج زمان خویش سرآمد و خبره بود، ولی مقام و منزلت او در فقه، تمام ابعاد و جوانب علمی اش را تحت الشعاع قرار داده است و وی را به عنوان فقیهی بزرگ در دنیای علم، معرفت و آگاهی شناسانده است. متأسفانه از تاریخ ولادت، زمان هجرت از زادگاه، مدت اقامت در حلب، مسافرتها، ازدواج و فرزندان این عالم بزرگوار، در هیچ کتابی سخن به میان نیامده است. ولی وجود پاره ای شواهد و مستندات، مانند مطالعه زندگی استادان، معاصران و شاگردان وی و این که او گاهی به نیابت از شیخ مفید و سید مرتضی علم الهدی بر کرسی تدریس می نشست و شاگردان برجسته آن بزرگواران را از دانش بیکران خویش بهره مند می ساخت، می توان حدس زد که در نیمه دوم قرن چهارم، کلبه ساده و با صفای عبدالعزیز دیلمی را با قدوم مبارکش، روشن و منور ساخته است، اما بدون تردید، زادگاه این فقیه والامقام دیلمان قدیم است.

برای خواندن مطالب بیشتر بر روی  ادامه مطلب کلیک کنید


امروزه دیلمان نام بخش کوچکی است که با یکصد و سی و چهار آبادی، از توابع شهرستان سیاهکل در استان گیلان که در زمان سلار دیلمی این منطقه تاریخی، دارای وسعت گسترده ای بوده است. به گفته مورخان همه استانهای شمالی کشور، مانند گیلان، مازندران (طبرستان) و گلستان و برخی از مناطق دیگر مانند قومس (سمنان و دامغان)، مناطقی از ری، قزوین ، طالقان و آذربایجان در گذشته در قلمرو نفوذ و سیطره حکومت دیلمیان بوده اند. (این نام به تمام نواحی کوهستانی شمال از شمیران در طارم تا دشت گرگان اطلاق می‌شده‌است.) وی به قصد تکمیل ‏تحصیلات اسلامی خویش به مرکز حوزه علمیه آن روز که بغداد و اخیرا نجف بوده‏است، مهاجرت کرده است. دیلمیان قبل از پذیرش اسلام، خطرناک ترین دشمنان اعراب مسلمان بودند. بنابر شواهد تاریخی، مردم دیلم پس از فتح ایران به دست مسلمانان و انقراض ساسانیان تصمیم داشتند به نحوی استقلال ایران را دوباره به دست آورند و در برانداختن خلفا نیز کوشش می کردند. آنان در راه هدف خود سرسختی عجیبی نشان می دادند و چون علویان، همواره در حال مبارزه با خلفای جور بنی امیه و بنی عباس بودند و دیلمیان از راه پناه دادن به علویان، می خواستند خلفا را براندازند و مظلومان را یاری دهند. و همین امر باعث آشنایی آنان با دین اسلام و روی آوردن به آن شد. سلّار دیلمی از شاگردان اساتید برجسته ای چون شیخ مفید( محمد ابن محمد ابن نعمان (م413ق) ) و سید مرتضی علم الهدی (علی بن حسین (3436 ق) ) بوده است. وی یکی از مشایخ و از مهم ترین عالمان و پیشوایان امامیه بوده است. مشایخ و قدمای امامیه، ده نفر بودند که از جمله ی آنها شیخ مفید ، شیخ طوسی ،سید مرتضی علم الهدی ، سید رضی وسلّار دیلمی بوده اند. وی شاگردان زیادی را تربیت نمودده است که از جمله آنها می توان ابی جنی‏ ادیب ، نحوی فاضل نحوی ،شیخ ابو علی طوسی، منتجب الدین ابن بابویه، حسن بن حسین بن بابویه، ابوالکرم مبارک بن فاخر نحوی، ابوالفتح عثمان بن جنی نحوی، عبدالجبار بن عبدالله المقری الرازی و عبدالله بن حسن بن حسین بن بابویه را نام برد. برخی از دانشمندان معاصر این فقیه و دانشمند نامدار عبارتند از: شیخ طوسی ((م 460 ق) ظاهرا سلّار، بعد از رحلت شیخ طوسی، به مقام مرجعی رسیده است)، سید مرتضی علم الهدی، سید رضی، شیخ مفید، ابوالعباس نجاشی، ابوالفتوح رازی و شیخ جعفر دوریستی. او تالیفات متعددی در زمینه فقه و اصول فقه و کلام دارد که از چند نمونه از آنها می توان به " المراسم العلویه فی الاحکام النبویه"، "التقریب (التهذیب) در اصول فقه" ،"التذکره فی حقیقه الجوهر و العرض" ، "الابواب و الفصول فی الفقه" ، "المسائل السلاریه"،" المقنع فی المذهب در علم کلام " و "الرد علی ابی الحسن البصری فی نقض الشافی"(نقض نقض الشافی‏) اشاره کرد. کتاب "الرد علی ابی الحسن البصری فی نقض الشافی" هنگامی نوشته شد که ابو حسن بصری ‏کتابی در نقض الشافی سید مرتضی نوشت و به درخواست سید مرتضی، سلّار که نقض‏آن را می نویسد، پس کتاب او«نقض نقض الشافی‏» شناخته شد.(قاضی عبد الجبار معتزلی کتابی در نقض مذهب شیعه تالیف نموده و نام آن را «المغنی الکافی‏» نهاد. سید مرتضی کتاب الشافی فی نقض الکافی را در رد آن تالیف‏ نمود و ابو الحسن بصری کتابی در نقض کتاب شافی سید مرتضی نوشت، سلّار هم در رد نوشته ابو الحسن بصری، به امر سید مرتضی این کتاب را تالیف نمود.) دانشمندان و زندگی نامه نویسان، هر یک درباره مقام علمی سلار مطالبی نوشته اند که علامه حلی در خلاصه نوشته است: سلّار بن عبدالعزیز دیلمی از فقهای مورد وثوق شیعه است که در فقه و ادبیات، سرآمد و ممتاز بود. پذیرش منصب قضاوت در دوره ای و تحریم نمازجمعه و عیدین در دوره ای دیگر، نشان می دهد که وی فقیهی سیاستمدار و ژرف اندیش در عصر خویش به شمار می آمده است. بی شک، سید مرتضی را باید احیاگر علوم اسلامی در قرن چهارم دانست. آن بزرگوار از اوضاع سیاسی و اجتماعی عصری که مقارن با اوج قدرت دولت شیعی آل بویه بود، به خوبی بهره برداری نمود. سید مرتضی، شاگردان فقیه و دانشمندش را به اقصی نقاط کشور اسلامی، برای قضاوت گسیل می داشت. یکی از شخصیتهای برجسته شیعه که از سوی سید مرتضی برای منصب قضا به مناطق حلب (از شهرهای مهم شام) اعزام شد، سلار دیلمی بود. از زمان مسافرت وی به حلب و مدت اقامت او در آنجا اطلاع دقیقی در دست نیست، اما شواهد نشان می دهد که وی سالیان متمادی در آن دیار حضور داشته است، به گونه ای که برخی وی را از فقهای حلب به شمار آورده اند. در تاریخ وفات این فقیه فرزانه نیز اختلاف است، اما بنا به قول مشهور، رحلت سلّار دیلمی در ششم رمضان سال 463 قمری در قریه خسروشاه تبریز اتفاق افتاده است و قبر شریف این رادمرد شیعی، در همان مکان می باشد. این که این فقیه بزرگ، چرا و چگونه در این مکان رحلت کرده اند، به درستی معلوم نیست، ولی احتمالا سلار مانند بسیاری از فقیهان و عالمان، به دنبال آشوبها و جنگهای داخلی در آن سالهای آشفته و نابسامان آخر حیاتش، بغداد را ترک و در حال رجعت به زادگاهش بوده است که مرغ روحش در دیار آذربایجان، به ملکوت اعلی پر کشیده است و پیکر پاکش توسط دوستان و ارادتمندان وی در خسرو شاه یا خسرو شهر آذربایجان (در چند کیلومتری تبریز) در منطقه شمالی «مقبره الشعراء» به خاک سپرده شده و اکنون به زبان‏محلی به‏ «شیخ سالار» معروف است. بر روی سنگ قبر جدیدی که در سال 1388 هـ . ق. بر قبر شریف وی نصب شده چنین نوشته است: « مرقد بزرگوار عالم عظیم الشان، حمزه بن عبدالعزیز دیلمی معروف به سلّار، از اهالی دیلم گیلان و از اعاظم مجتهدین و دانشمندان شیعه است که علمای رجال نویس شیعه به شرح زندگانی اش پرداخته، او را ستوده اند. از شاگردان جناب شیخ مفید و سید مرتضی علم الهدی بوده، بر اساس بسیاری شواهد تاریخیاین اندیشمند بزرگ که از حلب به گیلان می‌آمد، در خسروشاه تبریز بیمار می‌شود و در آنجا فوت می‌کند و در سال 448 ه.ق در خسرو شاه یا خسرو شهر آذربایجان، در چند فرسخی تبریز به رحمت ایزدی پیوست و در قبرستان خسروشاه مدفون شده است. »

گروه تحقیق و تاریخ سیاهکل دات کام - http://www.Siyahkal.com/home
منابع:
گلشن ابرار، جمعی از محققین زندگینامه علمای بزرگ
مشاهیر گیلان, محمد تقی ادهم نژاد
ولایات دارالمرز گیلان, لویی رابینو
تاریخ آل بویه، علی اصغر فقیهی
نام ها و نامدارهای گیلان, جهانگیر سرتیپ پور
گیلان در گذرگاه زمان، ابراهیم فخرایی



تاريخ : ۱۳٩۱/۳/٢٧ | ۸:٠۱ ‎ب.ظ | نویسنده : مهدی پور | نظرات ()
 
   
خدایا اگر ندانستم از تو چه بخواهم و از درخواست خودم حیران بودم ؛ تو مرا به آن چه صلاحم هست رهنمون باش.و دلم را بدانچه رستگاری من در آن هست؛متوجه فرماکه چنین کاری از توشگفت آور نیست و از کفایت های توناساخته نمی باشد.