نوشته شده توسط : مهدی پور

شعر کودک در ایران پیش از آنکه از دیوان رسمی شاعران سربرآورد از دل ترانه‌های عامیانه برخاسته است. به گفتة محمود کیانوش «کودکان ترانه‌ها، لالایی‌ها، متل‌ها و بازی‌ها را از پدرها و مادرها و پدربزرگ و مادربزرگ‌ها می‌آموختند، و در بازی‌ها وآوازهایشان بکار می‌گرفتند.

شاعران پیش از مشروطیت کمتر شعری برای کودکان سروده‌اند؛ زیرا از دیدگاه آنان کودکان چندان ارزشی نداشتند. با این حال گاهی در دو اوین آنها اندک نمونه‌هایی به چشم می‌خورد که درون مایه‌ای همسان با افسانه‌ها و متل‌های کودکانه دارند. «مثنوی اسرار چنگال» از بوسحق اطعمه از نمونه‌های این گونه شعرها محسوب می‌شود.



دوره مشروطه:

در دوره مشروطیت پدیداری شعر کودک، پیامد دگرگونی در شعر فارسی است. دگرگونی فرهنگ و تعلیم و تربیت و ادبیات که بهرحال در وقوع خود از غرب مایه گرفته بود موجب شد که شاعران گاه به یاد کودک نیز بیفتند.

شعر دورة مشروطیت از نظر تحولاتی که عمیقاً در جامعه رخ داده بود و از نظر طبقات مختلفی که همراه آن عمل می‌کردند با شعر دوره‌های پیش از خود شدیداً فرق می‌کرد.



بنیانگذاران شعر کودک در ایران

محمودخان ملک الشعرای صبا: وی را باید نخستین سرایندة اشعار کودکانه در ایران دانست. البته شعر او به سبک دورة بازگشت است و در چارچوب شعر مشروطیت نمی‌گنجد. گروهی از شعرهای محمودخان که درونمایه و قالبی همسان با ترانه‌های عامیانه دارند، نخستین سروده‌های کودکانه‌ای به شمار می‌آیند که پدیدآورنده‌ای مشخص دارند. البته سروده‌های او اگرچه اندرونة کودکانه‌ای دارند اما از لحاظ قالب شعری سست و بی مایه‌اند.

ایرج میرزا: ایرج میرزا یکی از معماران ادبیات نوی کودکان محسوب می‌گردد، زیرا آگاهانه برای کودکان شعر می‌سرود، اشعار او برگرفته از فضای مشروطیت ساده، گویا و همه فهم است. احترام به پدر و مادر، میهن پرستی، راستگویی و پاکدامنی را به کودکان می‌آموزد. بخشی از شعرهای ایرج میرزا که بیشتر محتوای اندرزی دارد در قالب گفتگو با کودکان سروده شده است. برای نمونه می‌توان به شعر «مادر»، «منظومة عباس قلی خان» و شعر بلندی به نام «نصیحت به فرزند» اشاره کرد.

شعرهای کودکانه ایرج همچون دیگر آثاری که در این دوره برای کودکان سروده شده‌اند از آرایه‌های زبانی نو و زیبا برخوردار نیستند و بیشتر روایت آهنگین حکایتی اخلاقی به شمار می‌روند.

نسیم شمال: سید اشرف الدین گیلانی نامدار به نسیم شمال از دیگر شاعران دورة مشروطیت است که برای کودکان شعر سروده گیلانی کتاب گلزار ادبی را که مجمعه‌ای از حکایات منظو و شعر با درونمایه آموزشی است برای کودکان منتشر کرد. او اعتقاد داشت «حفظ اشعار نه تنها باعث ازدیاد قوه حافظه شاگردان است بلکه باعث آموزش اخلاق می‌شود».

سبک گیلانی در گلزار ادبی روایی و داستانی است. این کتاب مشتمل بر حکایاتی است که برخی بر ساخته خود و برخی اقتباس از لافونتن و فلوریان است. روایت ا وبه اعتقاد منتقدان ضعیف و از جنبه‌های ساختاری پیش پا افتاده است.

میرزا علی اکبر دهخدا: دهخدا جز در پاره‌هایی کوتاه به شعر کودکان نپرداخت که گاهی آن نیز برای طنزهای سیاسی بود. بااینحال نمی‌توان نقش او را در شعر کودک نادیده گرفت.

ابوالقاسم لاهوتی: اندکی از اشعار لاهوتی با الهام از ترانه‌های عامیانه در گسترة ادبیات کودکان محسوب می‌شود نظیر شعر بالای لای.

حسین دانش: وی بر پایة افسانه‌های لافونتن کتابی به نام «جنگلستان» انتشار داد.

کتاب او در دورة خود در آموزشگاه‌ها با استقبال روبرو شد.



دورة پس از مشروطه

با گذار از دوره مشروطیت و کمرنگ شدن شعر انقلابی و اهمیت یافتن فرهنگ عامیانه، کم کم قالب‌های شعری عامیانه به آثار شاعران نام آور راه یافت. نخستین عامل در سربرآوردن شعر کودک در ایران دگرگونی در زبان آن بود که هر چه بیشتر به زبان مردم کوچه و بازار و زبان طبیعی نزدیک شده بود. شعر کودک از جنبة موسیقایی یا وزن و آهنگ اگرچه نواوری‌هایی داشت اما بیش از شعر بزرگسالان در چارچوب اوزان عروضی که وزن‌های غیر طبیعی‌اند باقی ماند. شعر کودک در این دوره بیشتر با نظم همسانی داشت. نظم به معنای سروده‌ای‌ست که ساختار شعری ندارد، و در آن تنها به سخن، آهنگ یا وزن عروضی غیر طبیعی داده دشه است. بعد از نیما شاعران کودک ایراین از راه آشنایی با شعرهای کودک کشورهای دیگر به اهمیت زبان کودک و ساختار شعری آن پی بردند و به فرم درونی شعر توجه کردند.

نیما یوشیج: دهة نخست کار نیما یعنی از سال 1299 ش تا 1309 اگرچه از جنبة شعر شناسی چندان اهمیت ندارد از دیدگاه ادبیات کودکان بسیار مهم است. او از همان قوالب سنتی استفاده نمود اما آنچه کار او را متمایز می‌کند بیان ساده ، زبان عامیانه نزدیک به زبان بومی است. از حکایت‌های شیرین کودکانة او «بز ملاحسن مسئله گو» است. «آواز قفس» و «بهار» نیز دو شعر شناخته شده او در زمینه ادبیات کودک می‌باشد. در اشعار نیما می‌توان افق شعر امروزی کودک را دید. از ویژگی‌های سبکی شعر کودکانة نیما استفاده از بندهای کوتاه است که به گنجایش شعری کودک نزدیک است و همچنین آهنگ تند شعر که آنرا کودکانه‌تر کرده است:

بچه‌ها! بهار

گلا واشدن

برفا پاشدن

از رو سبزه‌ها

از روی کهسار

بچه‌ها‌! بهار

شعرهای «بچه‌های خوب» و «زنبور عسل» از کارهای دیگر اوست. بیان اندرزی و دستوری او که گاه به ناسزا نزدیک شده بازتاب ماندگاری نگاه پدرسالارانه در شعر کودک است. سرودة دیگر او «کودکان شاد» نام دارد.

زاغی در باغ

لانه داره

بر سر شاخ

واخ واخ

گنجشکه هم

خانه داره

توی گلها

واخ واخ

علاوه برا ین یک لالایی هم از نیما به جا مانده است. شهرام رجب زاده از منتقدین شعر کودک می‌گوید:

«نیما به نوآوری در وزن انعطافی را که وزن شعر فارسی برای شکل گیری شعر کودک به آن نیاز داشت پدید آورد. او با در هم شکستن مرز بین کلمات شاعرانه و غیر شاعرانه زمینه‌های استفاده از کلمات، الفاظ و اصوات کودکانه‌ای را فراهم کرد که بعدها واژه‌های کلیدی و پرکار شعر کودک شدند. از جمله صدای حیوانات و اصوات طبیعت و اشیاء

دینگ دانگ

چه خبر؟

که می‌کند گذر؟

قوقولی قوقو! خروس می‌خواند

دودوک دوکا! آقا توکا

چه کارت بود با سن؟

احمد شاملو: شاملو با کاربرد گستردة ترانه‌های کودکانه کاری ممتاز انجام داد. ترانه‌های احمد شاملو مخاطبان خود را هم در میان بزرگسالان و هم در میان کودکان پیدا کرد. از اینگونه آثار وی می‌توان به ترانه‌های ماندگار «پریا»، «تنه دریا»، «بارون» و «مردی که لب نداشت»

یکی بود، یکی نبود

زیر گنبد کبود

لخت و عور تنگ غروب

سه تا پری نشسته بود

زار و زار گریه می‌کردن پریا

مث ابرای باهار گریه می‌کردند پریا...

فروغ فرخزاد: فروغ اگر چه کار جدی در زمینه ادبیات کودک نکرد اما ترانه ماندگار او به نام «علی کوچیکه» هنوز هم مخاطبان زیاد از میان کودک و بزرگسالان دارد.

علی کوچیکه، علی بونه گیر

نصفه شب از خواب پرید

چشماشو هی مالید با دس

سه چار تا خمیازه کشید، پاشد نشس...

یحیی دولت آبادی: دولت آبادی بیش از آنکه شاعر کودکان باشد سهم بزرگی در گسترش مدرسه‌های نو دارد. اما با همین چند شعری که برای کودکان سروده در زمرة پایه گذاران ادبیات نوی کودکان جای می‌گیرد. شعر «صبح» او نشان می‌دهد که دولت آّادی زبان شعر کودک و تکنیک‌های آن را بهتر از شاعران چون بهار و نسیم شمال می‌شناسد. ویژگی چشمگیر این شعر آن است که آموزش مستقیم ندارد و تنها بر مفاهیم و تصاویر شعری استوار است.

گلچین لیگانی: وی با سرودن شعر «باران» شاهکاری از شعر کودک را به نمایش گذاشت در این شعر ساختار پیچیده یک متن ادبی دیده می‌شود. در روساخت تنها از دلتنگی شاعر برای روزهای کودکی خود سخن به میان می‌آید، اما در ژرف ساخت پژواک صدای کودکی ست که از سرزمین سبز زندگی سربرمی‌آورد. جای تأسف است که گلچین گیلانی تنها همین یک شعر را برای کودکان سرود.

پروین اعتصامی: پروین بیش از آنکه برای کودکان شعر بگوید دربارة کودکان شعر گفته است. او زندگی و رنج کودکان دوران خود را در اشعارش بازتاب داد بهرحال از جنبة زبان و درونمایه در شکل گیری شعر کودک تأثیر گذاشت.

حسین گل گلاب: یکی دیگر از پایه‌گذاران سنت شعری کودکان که برای ارتقای شعر کودک بسیار تلاش کرد حسین گل گلاب بود. او سروده‌هایی با عنوان «سروده‌های مدارس» دارد که در دوره‌ای سرودهای او در مدارس توسط دانش آموزان خوانده می‌شد.

عباس یمینی شریف: وی از جمله پیشگامانی ست که در عرصة شعر کودک مخاطب خود را با ویژگی‌هایی متفاوت از بزرگسالان شناخت. یمینی شریف بعد از «باغچه بان» دل سپرده‌ترین شاعر کودکان بود. این ویژگی به سبب شناخت او از نیازهای متفاوت کودک و توجه به عواملی از جمله سرگرم کنندگی و لذت بخشی شعر، بکاربردن عنصر بازی و تخیل، اصوات گوناگون، زبان و توصیف‌های ساده، زیبا و درخور فهم کودکان و همچنین روایت پاره‌ای از شعرها به کودکان، جانوران و اشیاء بود.

در اشعار او سیلان تخیل و اندیشه به تدریج بر پند آموزی و حکمت پیشی می‌گیرد. او همچنین داستان‌هایی منظوم برای کودکان دارد.


...




:: برچسب‌ها: گوناگون, دانستنیها
تاریخ انتشار : ۱۳٩٠/٦/٢٥ | نظرات ()
 
   
خدایا اگر ندانستم از تو چه بخواهم و از درخواست خودم حیران بودم ؛ تو مرا به آن چه صلاحم هست رهنمون باش.و دلم را بدانچه رستگاری من در آن هست؛متوجه فرماکه چنین کاری از توشگفت آور نیست و از کفایت های توناساخته نمی باشد.