نوشته شده توسط : مهدی پور


دشت های سرسبز ورنگارنگ خطه ی گیلان روح مردمانش را چنان همسوبا خود آراسته که تراوشات آن خواسته و ناخواسته از طریق ظرافت انگشتانشان بر کاغذ وپارچه وهر چه پیش رو باشد جاری شده وبه قلیان در می آید.رشتی دوزی یا قلاب دوزی یکی از این جوشش های هنری است که قدمت آن به عمر دشت های زیبای گیلان یعنی سال های پیش از میلاد میرسد.قلاب دوزی که نوعی رودوزی است،هنرصنعتی رایج در استان گیلان بویژه در شهر رشت بوده که در زبان گیلکی به آن رشتی دوزی می گویند.این نوع دوخت از زمان های بسیار دور در گیلان بویژه رشت از رونق خاصی برخوردار بوده وهنوز ازدرخشان ترین جلوه های هنر تزیینی این سرزمین است.در دوخت رشتی دوزی ذوق استادان با نخ های ابریشمین رنگارنگ در زمینه ی پارچه ای از جنس ماهوت،نقوشی زیبا به نام های بازوبندی،بند رومی،انواع بته جغه،گل ومرغ،لچک وترنج خلق میکند.در توصیف ارج ومنزلت این هنر میگویند بانویی به نام سمیعی در سال 42 نمایشگاهی از آثار رشتی دوزی در سبزه  میدان رشت دایر کرده ودر آن اثری به نمایش گذاشته بود به وسعت 3در5 که از پدر بزرگ پدربزگش به ارث رسیده بود وجد او در قبال آن 10 هزار هکتار در فومن پاداش گرفته بود.


رشتی دوزی در حال حاضر برای تزیین سجاده،جاقرآنی،لبه پرده،زیر لیوانی،رویه میز،رویه کوسن،رویه دمپایی زنانه،کفش زنانه،بقچه سوزنی و...مورد استفاده قرار میگیرد. صنعتگران برای پدیدآوردن هر قطعه قلاب دوزی گام به گام پیش میروند.ابتدا طرح مورد نظر را انتخاب کرده وآن را به روی پارچه انتقال میدهند. سپس به نحوه ی رنگ بندی ودر نهایت به دوخت آن میپردازند. رشتی دوزی در خرداد امسال همراه شال بافی که آن هم رشته ای دیگر از صنایع دستی استان گیلان است ،به عنوان اثر میراث فرهنگی ناملموس(معنوی)به ثبت آثار ملی رسید.در تولید شال بافی،شال پارچه ای غالبا تک رنگ وبه صورت شبکه ای بافته میشودوپس از لگد مال نمودن با آب صابون به صورت پارچه ای ضخیم وکرک دار به حالت نمدی در می آید که در این صورت امکان نفوذ برف وبوران در آن بسیار کم است.اغلب اوقات رنگ آن بسته به نوع پشم،رنگ طبیعی است ودر برخی نواحی به وسیله ی رنگ های گیاهیرنگرزی می شوند. از پارچه شال برای دوخت لباسهای مردانه چون کت وشلوار،جلیقه ولباس ویژه شبانان استفاده میشود و بافت آن در ارتفاعات و مناطق کوهستانی از شرق تا غرب گیلان هنوز هم کم وبیش رواج دارد. پیش از این نیز دو رشته چادر شب بافی و چموش دوزی از گیلان به ثبت فهرست آثار ملی رسیده است.

سیرتاریخی صنعت رشتی دوزی در گیلان

روفرشی زنانه

حفریات باستان شناسی در نقاط مختلف گیلان مخصوصاً تالش گویای پیشرفت صنایع دستی در گیلان و آشنایی عمیق آنان با رمز و راز هنرهای دستی دوران ماقبل تاریخ است. می توان ادعا کرد که در دو یا سه هزار سال قبل از میلاد مسیح گیلانیان نه تنها با صنایع دستی آشنایی داشتند، بلکه در این رشته به مرحله ی کمال نیز دست یافته‌اند

به عقیده ی برخی از محققان قدمت این صنعت به سال های 550 تا 330 قبل از میلاد می رسد.کشف قطعاتی از ملیله دوزی و قلاب دوزی در منطقه لولان طی حفریات باستان شناسی و انتساب این قطعات به دوره ی هخامنشی صحت این نظریه را تایید می کند

به احتمال زیاد نخستین دست ساخته های گیلانیان نیز مانند سایر نقاط از سنگ و استخوان حیوانات بوده و شاید همزمان با آن ها وسایلی نیز از پوست و پشم حیوانات تهیه شده است.کمترین فاصله ها با آن دوران 12000 سال می باشدکه مربوط به عصر حجر میانی است

ناصر خسرو جهانگرد معروف ایرانی در سفرنامه ی خود اشاره به خیابانی در اصفهان دارد که به نام قلاب دوزان یا مطرزکاران معروف شده است. مارکوپولو ونیزی نیز از مهارت و ظریف کاری زنان شهر کرمان و قلاب دوزی کردن پارچه های ابریشمین با اشکال پرندگان و حیوانات و... شرحی نوشته است. بعضی از جهانگردان اروپا در قرن نهم و 11هجری نمونه هایی از قلاب دوزی ایران دیده اند که بیان آن ها، کاملا گفته ی ناصر خسرو و مارکو پولو را تایید می کند.

یاکوب ادوارد پولاک اتریشی در سفرنامه ی خودبه گیلان چنین نقل می کند:«قلاب دوزی در رشت واقع در ساحل دریای خزرقدری ابریشم فراهم می شود و هم چنین قلاب دوزی های تمیز و هنر مندانه ای روی پارچه تولید می کنند.

مادام کارلا سرنا، جهانگرد ایتالیایی نیز در سفرنامه خود چنین می نویسد:«صنعت عمده ی شهررشت عبارتند از قلاب دوزیهایی روی ماهوت که توسط مردان دوخته می شود و هر متر مربع این کارزیبا، چهار تومان(چهل فرانک) قیمت دارد، بهایی که دو برابر قیمت یک فرش خوب است.

از سده ی دهم هجری قمری، مقارن با سلنطت شاهان صفوی در ایران و الحاق گیلان به حکومت مرکزی، جسته و گریخته در تاریخ کشورمان از این هنر یاد شده است. این نوع پارچه های قلابدوزی شده به رسم تحفه و ارمغان از طرف والیان و حاکمان وقت به دربار فرستاده می شد

هم اکنون تعدادی از رشته های صنایع دستی و هنرهای سنتی در استان گیلان رایج است که مهم ترین آنها شامل قلاب دوزی، صنایع دستی مستظرفه چوبی، چادر شب بافی، حصیر بافی،گلیم بافی، مروارید بافی، پوشاک سنتی، نمد مالی، تولیدات پشمی، سفالگری، سرامیک سازی، چاروق و چموش دوزی و...است.

با توجه به بلوغ هنر و صنایع دستی گیلان در دوره های باستان مخصوصا در صنعت تولید و بافت انواع پارچه ها و نیز مهارت و استادی صنعتگران معاصر گیلان در کار قلاب دوزی باید این استان را از مراکز بسیار قدیمی  صنعت مزبور به شمار آورد.

قلا بدوزی هنری است که زمانی در گیلان رواج بسیار داشته است و راسته ای به  نام قلاب دوزان مشهور بوده است که آن را راسته ی قلاب دوزان یا علاقه بندان می نامیدند .

در دهه های اخیر شهر رشت با دارا بودن کارگاه های متعدد قلاب دوزی و استادان ماهر، بزرگترین مرکز صنعت قلابدوزی ایران محسوب می شد. ولی در سالهای اخیر کارگاه های قلاب دوزی یکی پس از دیگری تعطیل شد و استادان ماهر این رشته دست از کار کشیدند. مهمترین  علل این ضایعه را باید در کمبود مواد اولیه، افزایش سرسام آور قیمت ها، پایین بودن دستمزدها،کاهش تقاضا و بالاخره از دست دادن استادان قدیمی جستجو کرد. اکنون در شهر رشت تعداد انگشت شماری کارگاه قلاب دوزی وجود دارد و در گوشه و کنار گیلان نیزبرخی از زنان به تفنن نقشی بر روی پارچه می اندازند .

 

استاد رشتی دوز


از بزرگترین و مهمترین اساتید این صنعت دستی برادران فرودی هستند. در سال 1332 شهرداری گیلان استاد حبیب فرودی را به عنوان هنرمند قلاب دوزی انتخاب کرده تا برای مقبره ی بوعلی سینا پرده ی قلاب دوزی آماده کنند که کار ایشان باعث سربلندی هنرمندان گیلانی است. از دیگر اساتید این رشته، استاد حسین رشتی،  استاد عباسعلی بی پناه، استاد عباس حافظی و خانم مهین سلیمی هستند.

برگرفته از مقاله :

تبیین جایگاه صنایع دستی در توسعه ی گردشگری استان گیلان
مطالعه ی موردی: صنعت رشتی دوزی(قلاب دوزی)




:: برچسب‌ها: صنایع دستی گیلان
تاریخ انتشار : ۱۳٩٠/٦/٢۱ | نظرات ()
 
   
خدایا اگر ندانستم از تو چه بخواهم و از درخواست خودم حیران بودم ؛ تو مرا به آن چه صلاحم هست رهنمون باش.و دلم را بدانچه رستگاری من در آن هست؛متوجه فرماکه چنین کاری از توشگفت آور نیست و از کفایت های توناساخته نمی باشد.