نوشته شده توسط : مهدی پور

 

سرود «ای ایران» دقیقا در 27 مهر ماه سال 1323 در تالار دبستان نظامی [دانشکدۀ افسری فعلی] و در حضور جمعی از چهره‌های فعال در موسیقی ایران متولد شد. شعر این سرود را "حسین گل گلاب" استاد دانشگاه تهران سروده بود، و از ویژگی‌های آن، اول این است که تک‌تک واژه‌های به کار رفته در سروده، فارسی است و در هیچیک از ابیات آن کلمه‌ای معرب یا غیر فارسی وجود ندارد. سراسر هر سه بند سرود، سرشار از واژه‌هاى خوش‌تراش فارسى است. زبان پاکیزه‌اى که هیچ واژه بیگانه در آن راه پیدا نکرده است، و با این همه هیچ واژه‌اى نیز در آن مهجور و ناشناخته نیست و دریافت متن را دشوار نمى‌سازد. دومین ویژگی سرود "ای ایران" در بافت و ساختار شعر آن است، به‌گونه‌ای که تمامی گروه‌های سنی، از کودک تا بزرگ‌سال می‌توانند آن را اجرا کنند. همین ویژگی سبب شده تا این سرود در تمامی مراکز آموزشی و حتی کودکستان‌ها قابلیت اجرا داشته باشد.

و بالاخره سومین ویژگی‌ای که برای این سرود قائل شده‌اند، فراگیری این سرود به لحاظ امکانات اجرایی است که به هر گروه یا فرد، امکان می‌دهد تا بدون ساز و آلات و ادوات موسیقی نیز بتوانند آن را اجرا کنند.

آهنگ این سرود که در آواز دشتی خلق شده، از ساخته‌های ماندگار "روح‌الله خالقی" است. ملودی اصلی و پایه‌ای کار، از برخی نغمه‌های موسیقی بختیاری که از فضایی حماسی برخوردار است، گرفته شده است. این سرود در اجرای نخست خود به‌صورت کُر خوانده شد. اما ساختار محکم شعر و موسیقی آن سبب شد تا در دهه‌های بعد خوانندگان مطرحی همانند "غلامحسین بنان" و نیز "اسفندیار قره‌باغی" آن را به‌صورت تک‌خوانی هم اجرا کنند.

در سال های اولیه پس از انقلاب، این سرود برای مدت کوتاهی به‌عنوان "سرود ملی" از رادیو و تلویزیون ایران پخش می‌شد، قبل از پرداختن به سابقه و تاریخچۀ اولین "سرود ملی" در ایران، شاید بد نباشد اشاره‌ای کنیم به آنچه که در زمان "ناصرالدین‌شاه" به‌عنوان "سلام شاهی" اجرا می‌شده، و آن قطعه موسیقی بدون کلامی بوده که به سفارش پادشاه اسلام‌پناه، توسط ژنرال نظامی موسیو "لومر" فرانسوی، مدیر "شعبۀ موزیک"، در "مدرسۀ دارالفنون" ساخته شده بود. این قطعه موسیقی را که در همان زمان روی صفحۀ گرامافون هم ضبط شد در مراسم رسمی، و سلام شاهنشاهی می‌نواختند.


پنجاه سالی بعد، در زمان حکومت "رضا شاه" چیزی مشابه همین "سلام شاهی" دوران قاجاریه را به‌نام "سرود ملی"، و بعد از او در دورۀ سلطنت پسرش "محمدرضا شاه"، آن را "سرود شاهنشاهی" نام گذاشتند!

و اما تاریخچۀ اولین "سرود شاهنشاهی" در ایران، به نوعی با سابقۀ فعالیت و تاریخچۀ تشکیل "انجمن‌های ادبی" در کشور، مربوط است. تشکیل انجمن‌های ادبی از اوایل مشروطیت متداول شد. در آن زمان "وثوق‌الدوله" که علاقۀ زیادی به شعر و ادب فارسی داشت، جلساتی برای موضوعات ادبی تشکیل داده بود. این انجمن‌ها در اوایل حکومت "رضا شاه" رونق گرفت و حدود هفده انجمن ادبی در تهران تشکیل می‌شد. از جمله: "انجمن ادبی حکیم نظامی" در منزل "وحید دستگردی" در روزهای چهارشنبه در خیابان عین‌الدوله [ایران]،

 

"انجمن دانشوران" در روزهای شنبه در منزل "شاهزاده سیف‌الله میرزا" در منیریه، و "انجمن ادبی شیخ‌الرئیس" در شب‌های جمعه. [شیخ‌الرئیس که نام اصلی او "شاهزاده محمد هاشم میرزا افسر" بود، قبلا در خراسان معلم "عبدالحسین تیمورتاش" بود که بعدا به سمت نمایندۀ مجلس انتخاب شد و به تهران آمد و این انجمن را تشکیل داد.]

"ملک‌الشعرای بهار"، "رشید یاسمی"، "عباس اقبال آشتیانی"، "سعید نفیسی" و "تیمور تاش" هم هر هفته به اتفاق انجمنی داشتند به‌نام "انجمن دانشکده" که مطالب مورد بحث در آن انجمن، نخست ادبی بود و کمی بعدتر مباحث سیاسی شد.

باری، مهم‌ترین انجمن آن روزها، "انجمن ادبی ایران" بود که وحید دستگردی، شاهزاده افسر، "ادیب‌السلطنۀ سمیعی"، "حاج میرزا یحیی دولت‌آبادی"، "صادق سرمد"، "محمدحسین شهریار"، "پارسا تویسرکانی"، "پروین اعتصامی" و "پژمان بختیاری" تشکیل داده بودند. دکتر "رضا نیازمند" در مطلبی با عنوان [انجمن ادبی "ایران" و ماجرای آفرینش سرود شاهنشاهی] منتشر شده در فصلنامۀ "ره آورد" می‌نویسد:

" . . . در این موقع رضا شاه تصمیم گرفت به مسافرت ترکیه برود. به او اطلاع دادند که در آنجا برای او "سرود ملی خواهند نواخت. چون ایران سرود ملی نداشت، رضا شاه دستور داد که به "انجمن ادبی ایران" تکلیف کنند "سرود ملی" تهیه شود. موضوع در انجمن مطرح شد. ولی اعضا نمی‌دانستند که چگونه "سرود ملی" تهیه نمایند. ابتدا تصمیم گرفتند که به سرودهای سایر ممالک گوش دهند تا معلوم شود اصولا "سرود ملی" چیست، و متضمن چه مطالبی است. سپس شعرهایی بسرایند، و با آهنگ بیامیزند. قرار شد آقای "مین‌باشیان" در انجمن حضور یابد و در این مورد راهنمایی کنند. آقای "مین‌باشیان" [غلامرضا خان سالار معزز] در "مدرسۀ موزیک" که شعبه‌ای از "دارالفنون" بود، تحت نظر موسیو "مولر" فرانسوی، تحصیل موسیقی کرده بود و سپس معلم موسیقی و بعدها ریاست کل موزیک نظام ( ارتش) را به‌عهده داشت. در جلسۀ انجمن قرار شد "شاهزاده محمد هاشم میرزا افسر" و "مین‌باشیان" با هم سرود را بسازند. بدین ترتیب که شعر آن را "شاهزاده افسر" تهیه کند و آهنگ آن را "مین‌باشیان". به زودی سرود شاهنشاهی آماده شد و به دربار تقدیم گردید که به‌نظر رضا شاه برسد. شاه پس از شنیدن شعر و آهنگ، دو جای آن را اصلاح کرد. [!!] یکی اینکه گفته شده بود: از اجنبی جان می‌ستانیم، که رضا شاه گفت: از دشمنان جان می‌ستانیم. دیگر کلمۀ "شهنشه" بود که گفته شده بود: شهنشه ما زنده بادا، که رضا شاه تغییر داد به شاهنشه ما زنده بادا. . . و بدین طریق "سرود ملی ایران" تهیه گردید. . ."

متن سرود ای ایران:

اى ایران اى مرز پر گهر

اى خاکت سرچشمه هنر

 

دور از تو اندیشه بدان

 پاینده مانى تو جاودان‏

 

اى دشمن ار تو سنگ خاره‏اى من آهنم‏

جان من فداى خاک پاک میهنم‏

 

مهر تو چون شد پیشه‏ام

دور از تو نیست اندیشه‏ام

 

در راه تو کى ارزشى دارد این جان ما

پاینده باد خاک ایران ما

 

سنگ کوهت درُّ و گوهر است

خاک دشتت بهتر از زر است

 

مهرت از دل کى برون کنم‏

بر گو بى‏مهر تو چون کنم‏

 

تا گردش جهان و دور آسمان بپاست‏

نور ایزدى همیشه رهنماى ماست

 

مهر تو چون شد پیشه‏ام

دور از تو نیست اندیشه‏ام‏

 

در راه تو کى ارزشى دارد این جان ما

پاینده باد خاک ایران ما

 

اجرای این سرود را ازاینجا می توانید بشنوید.




:: برچسب‌ها: سرود ملی ایران
تاریخ انتشار : ۱۳٩٠/٦/٢٠ | نظرات ()
 
   
خدایا اگر ندانستم از تو چه بخواهم و از درخواست خودم حیران بودم ؛ تو مرا به آن چه صلاحم هست رهنمون باش.و دلم را بدانچه رستگاری من در آن هست؛متوجه فرماکه چنین کاری از توشگفت آور نیست و از کفایت های توناساخته نمی باشد.